در باشگاه کتاب از مفاهیم بنیادین کتاب درمانی استفاده می شود :

اصطلاح”کتاب درمانی” یا “بیبلیوتراپی” از دو واژه ی “بیبلیوس” به معنای کتاب و “تراپیا” به معنای درمان گرفته شده است.

این شیوه یکی از روش های درمانی است که از دیرباز مورد استفاده قرار می گرفته و تعریف های گوناگونی از آن ارائه شده است:

– کتاب درمانی “روان درمانی با استفاده از فن کتاب خواندن یا آموزش از طریق تحلیل روانشناختی یک کتاب  است.”

–  یا اینکه کتاب درمانی ” بازپروری و توانمند سازی و ایجاد تغییر از راه مطالعه و خواندن است.”

اما ساده ترین تعریف کتاب درمانی، “بهره گرفتن از کتاب به منظور خود ‌شناسی یا ایجاد دگرگونی است.”

در واقع کتاب درمانی یعنی استفاده از مواد خواندنی برگزیده در راهنمایی و حل مشکلات شخصی به وسیله مطالعه هدفدار.

در این شیوه غیر از کتاب های پزشکی و روانشناسی معمولاً از کتاب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خواندنی، رمان، داستان و قصه استفاده می‌شود. بنابر این کتاب‌ درمانی فقط منحصر به کتاب نیست. شعر یا هر چیز نوشته شده موثر دیگری که در پس نقد و بررسی آن نکته قابل توجهی برای رشد ظرفیت های درونی افراد نهفته است نیز می‌تواند به‌ عنوان یک ابزار درمانگرانه جهت برگزاری جلسات تلقی شود.

در این روش که به عنوان یکی از ثابت شده ترین شیوه های درمان حمایتی و مکمل بارها مورد پژوهش قرار گرفته شده و اثر بخشی آن در حوزه های گوناگون رواندرمانی و  روانشناسی به اثبات رسیده است،کتاب و  متون خواندنی مرتبط با شرایط فرد یا گروه كه از سوی مشاور یا روانشناس به صورت هدفمند گزینش و پیشنهاد می گردد، در اختیار افراد قرار می‌گیرد، تا تاثیر درمانی و شفابخش داشته باشد.

کاربردها و تاثیرات کتاب درمانی

به نظر می رسد ما بعد از مطالعه ی هر کتابی تا مدت ها تحت تاثیر محتواو فضای آن قرار داریم. کتاب های خوب و مناسب، تاثیرات ژرفی برروح و جان افراد به جای می گذارند. انسان با سرکوب احساسات خود و انکار آن ها، سبب آزار خود و ایجاد مشکل برای دیگران می شود و مطالعه و نقد، این فرصت را برای او فراهم می آورد تا هیجان های خود را تخلیه کند.

همچنین اضطراب افراد  با مطالعه ی کتاب و همذات پنداری با شخصیت اصلی داستان کاهش پیدا می کند و سرانجام به احساس امنیت و آرامش دست می یابد. این روش درمان، تخیل را فعال می کند و در عین حال به او کمک می کند که راه های جدید چیره شدن بر مشکلات را پیدا کرده و نتیجتا برگزیند..

تفکر مثبت نیز، در حالی که انسان لحظاتی شاد و لذت بخش را تجربه می کند و سرگرم می شود، در او شکل می گیرد و روش های برنامه ریزی را  می آموزد که می تواند این شیوه را بعدها در مسیر زندگی خود نیز به کار بندد. کتاب درمانی بی خطر، ارزان و دل پذیر است و میزان و موارد استفاده ی آن در اختیار خود ماست.

برخی از مواردی که بر اساس پژوهش های انجام شده، کتاب درمانی را شیوه ای موثر برای آغار تغییرات عمیق دانسته اند،عبارتست از:

–  تشخیص و ارزش گذاری احساس ها

– توانایی آغاز و پیگیری یک گفت و گو

– رشد قدرت اندیشه ، خودآگاهی و سواد رسانه

– کشف مهارت های سازگار شدن با شرایط (حل مساله و تاب آوری)

– تصمیم گیری برای آغاز کنش ها و واکنش های سازنده

– درمان افسردگی و شکست های عاطفی از طریق ایجاد بینش جدید در افراد

– غلبه بر اضطراب جدایی

– افزایش مهارت های خود کنترلی و خود مدیریتی

و…

مکانیزم های ایجاد تغییر در شیوه کتاب درمانی

خواندن کتاب از دیرباز به خودی خود باعث پیشرفت ذهنی، آرامش وافزایش تجربه بوده است. اما یکی از پرسش هایی که درباره متد کتاب درمانی مطرح می باشد این است که این شیوه چگونه باعث بهبود و ایجاد تغییرات مثبت در افراد می شود؟

تقریبا همه ما چنین تجربه ای را داشته ایم که پس از مطالعه یک کتاب و حتی یک رمان ارزشمند، جهان بینی تازه ای در ما نسبت به موضوعات و مطالب مطرح شده در آن کتاب ایجاد شده است که ناشی از درگیری ذهنی ناخودآگاه ما برای تحلیل و قضاوت نظرات نویسنده و ارزیابی و ارزش گذاری محتوای آن کتاب است. در واقع هر کتاب ارزشمند ضمن آنکه ما را با اتمسفر تازه خود همراه می سازد، تفکر انتقادی ما را نیز به چالش کشیده و با همذات پنداری در برابر موقعیت ها و شخصیت هایی که می آفریند ، ما را به سطح بالاتری از زوایای عمیق و دیگر یک رویداد یا دیدگاه سوق می دهد.چرا که  این موضوعات می تواند تا اندازه زیادی مشابه و ما به ازای روابط و اتفاقات شخصی زندگی خود ما باشد.

اندیشه کتاب درمانی نیز از آن جا بر می خیزد که انسان به تعیین هویت با دیگران از راه ادبیات و هنر علاقمند است و از طریق

ایجاد تعامل بین ذهن خواننده و کلمات و ادبیات، فرایند شناختی و بینش تازه ای در دنیای ذهنی و روانی افراد ایجاد می کند و در جریان نوعی تداعی آزاد با امکان ایجاد تلقین مثبت ( پیام کتاب) قرار می گیرد.

در جلسات باشگاه کتاب به مدد همراه نمودن دانش روانشناسی با کتاب خوانی (انتخاب هدفمند، خوانش وتحلیل)، از آن به عنوان وسیله ای برای تدریس مباحث روانشناختی و ایجاد تغییر در افکار و عملکرد شناختی شرکت کنندگان استفاده می شود. از این رو امروزه از کتاب درمانی و قصه درمانی به عنوان شیوه ای غیرمستقیم در تغییر سبک زندگی افراد و درمانهای حمایتی به صورت فردی ( پس از برگزاری جلسات مشاوره) و گروهی ( کارگاه کتاب درمانی) استفاده می شود.

کتاب ها یا متونی که در این شیوه بر گزیده می شوند ممکن است یک رمان کوتاه،خلاصه یک کتاب، یک مجموعه شعر یا حتی چند خط از یک متن عمیق و قابل تامل باشد و لزوما محدود به قالب از پیش تعیین شده ای نیست. آنچه یک محتوا را برای برگزیده شده در جلسات کتاب درمانی شاخص و متمایز می کند ظرفیت های بالقوه و قوت اندیشه هایی است که برای بیداری و آگاهی در بر دارد.

شیوه کار معیاردر جلسات کتاب درمانی

به طور کلی آنچه در یک جلسه کتاب درمانی روی می دهد شامل انتخاب، خوانش و تحلیل روانشناسی کتابهایی است که به موضوعات مرتبط با روانشناسی نظیر اعتماد به نفس، موفقیت، عشق، خودشناسی و … نیز می پردازد و با حضور یک کارشناس روانشناسی اداره و برگزار می شود. معمولا در ابتدای هر جلسه خلاصه تصویری از کتاب مورد نظر به نمایش عمومی درآمده و جهت آگاهی کلیه شرکت کنندگان (حتی آنهایی که کتاب موضوع بحث را مطالعه نکرده اند) به طور خلاصه روایت می شود..

در ادامه جلسه نیز مهمترین نکات ارائه شده در هر کتاب پس از تدریس و توضیح برای شرکت کنندگان به بحث گروهی گذاشته شده و نهایتا توسط کارشناسان و مدرسان حاضر در هر جلسه جمع بندی می شود که ممکن است برای هر کتاب بسته به ارزش محتوایی و پیش بینی و بودجه بندی انجام شده، بین یک تا چهار جلسه به طول بیانجامد.

بر این اساس مواردی که در جلسات کتاب درمانی با توجه به ظرفیت هر جلسه و موضوع مورد بحث می تواند ارائه و اجرا شود عبارتست از :

– گزینش مواد و کتاب های مناسب

– خوانش یا بازخوانی مختصر کتاب مورد بحث

– گفتگوی عمیق تر درباره کتاب، داستان، شعر یا متن برگزیده

– تحلیل و بررسی روانشنناختی کتاب

– پرسش و پاسخ و تبادل نظر درباره آموزه های کتاب و جلسات

– جمع بندی، پس خوانی گزینش شده و برنامه ریزی برای انجام فعالیت های پس از هر جاسه

کتاب درمانی برای کودکان و نوجوانان خانواده کارکنان

ادبيات مي تواند کودکان را در درک عواطف خود، همذات پنداري با شخصيت هايي که احساس هاي مشابه را تجربه مي کنند و نيز کسب بينشي نوين نسبت به چگونگي برخورد ديگران با همان مشکلات، ياري رساند. کتاب مي تواند نقشي همچون آينه را براي کودکان بازي کند به اين معنا که بازتاب دهنده ويژگي هاي ظاهري، روابط، احساس ها، انديشه هاي آنها در پيرامونشان باشد. همچنين کتاب مي تواند چون پنجره اي رو به جهان باشد که کودکان را به نگاه فراتري از خود و پيرامونشان دعوت کند تا با شخصيت ها و شرايط پيوند برقرار نمايند.

نمونه نشست های پیشین ما

1-نشست کتاب درمانی “چهار میثاق”

کتاب چهار میثاق یرای هشت سال متوالی، در لیست پرفروش ترین کتاب های نیویورک تایمز قرار گرفته است .

” چهار میثاق” نوشته ی دون میگوئل روئیز از سرخپوستان آمریکای مرکزی است. وی اندیشه های خود را در قالب چهار میثاق نوشت  و بر این باور است که انسان هرگز نباید شکست های زندگی اش را مورد قضاوت قرار دهد. دون میگوئل روئیز پس از نوشتن این کتاب موفق به دریافت نشان نیروی هوایی ایالت متحده شد که چهار میثاق روی آن حک شده بود. و هم چنین او به عنوان چهره ی ماندگار کشور مکزیک معرفی شده است.

او می گوید عمل به این چهار میثاق تغییرات شگفت انگیزی را موجب می شود.

این چهار میثاق عبارتند از:

با کلام خود گناه نکنید.

هیچ چیز را به خود نگیرید.

تصورات باطل نکنید.

همیشه بیشترین تلاشتان را بکنید.

2- جلسه نقد و بررسی روانشناختی کتاب “جاناتان مرغ دریایی”

ریچارد باخ، جاناتان را در سال 1970 نوشت. داستان مرغ دریایی ای که نمی خواهد مثل بقیه مرغان دریایی زندگی کند، می خواهد تندتر و بالاتر پرواز کند. اما همنوعانش تغییر را دوست ندارند و او را از جمع خود می رانند. اما به راستی، جاناتان تنها مانده است یا مرغانی که او را راندند؟

سرگذشت این مرغ دریایی بلند پرواز، نزدیک چهل سال است که میلیون ها نفر را مسحور خود کرده است!

جاناتان، مرغ دریایی ، کتابی است سرشار از امید، پرواز و رهایی.

داستان چگونه پریدن و چگونه دل کندن. داستان رها کردن و شکستن تمام عادات. یک داستان نمادین که میشود از آن اوج گرفتن را آموخت. اینکه هرگز نباید مایوس شد و دست از تلاش کشید.

نویسنده ی این کتاب، ریچارد باخ، خلبانی است که تا کنون سه کتاب درباره ی پرواز نوشته است و جاناتان مرغ دریایی یکی از زیباترین این سه کتاب است!